Azərbaycan Ədəbiyyatı və ədəbi tənqid

آذربایجان ادبییاتی و ادبی تنقید

Yadıma gəlir, 60-cı illərin birinci yarısında mən universitetdə oxuyarkən Şəhriyarın adı və “Heydərbabaya salam” poeması birdən-birə - elə bil ki, tər-təmiz göy üzündə şimşək çaxdı!-şüurumuzu silkələdi, bütün varlığımızdakı Cənub həsrətini təzədən özümüzə yaşatdı, o tərtəmiz, saf Azərbaycan dili, o poetik ab-hava bizim-gənclik eşqi, həvəsi, ehtirası ilə milli hisslər, düşüncələr, qayğılar aləminin içində yaşayan cavanların, ədəbiyyat, sənət həvəskarlarının arasında əməlli-başlı bir təlatüm yaratdı. Mən dünya ədəbiyyatında elə bir nümunə xatırlaya bilmirəm ki, heç bir siyasi motivi olmadan, süjeti olmadan, çağırışı-şüarı, hansısa ictimai iddiası olmadan “Heydərbabaya salam”ın 60-70-ci illərdə Sovet Azərbaycanında ictimai şüura göstərdiyi qədər vətəndaşlıq təsirinə malik olsun.

Heydərbaba, ildırımlar çaxanda,

Sellər-sular şaqqıldayıb axanda,

Qızlar ona səf bağlayıb baxanda,

Salam olsun şöfkətüzə, elüzə,

Mənim də bir adım gəlsin dilüzə.

Qazdan ayıq olan sovet (partiya!) senzurası (qlavlit!) bu sadə, şəffaf misralarda hansı siyasi fıkir, hansı siyasi eyham, millətçi çağırış tapa bilərdi?

Əlbəttə, heç nə tapa bilməzdi.

Çünki bu poemada belə bir fıkir, eyham, çağırış, həqiqətən, yoxdur.

Sadəcə olaraq ona görə ki, “Heydərbabaya salam”ın siyasi-ictimai qəhrəmanı onun dilidir, onun xəlqiliyidir.

Söhbət iki yerə parçalanmış və hər parası da müxtəlif ictimai formasiyalarda, əlçatmaz, ünyetməz qorxunc sərhədlər arxasmda yaşayan bir xalqın ana dilindən və ən səmimi, incə, kövrək tellərlə həmin xalqa bağlılıqdan gedir.

Söhbət Azərbaycan xalqının taleyi kontekstində poetık ictimai-siyasi bir hadisədən gedir.

Buna görə də bu poema yalnız Azərbaycan poeziyasında və ictimai fıkrində yox, ümumiyyətlə, sənətin və ictimai fıkrin qarşılıqlı təmasında unikal bir hadisədir.

“Heydərbabaya salam”a qədər Məhəmmədhüseyn Şəhriyar farsdilli böyük İran şairi di. Bu poema onun Azərbaycan dilində yazdığı ilk əsərdir və bu poemadan sonra

Məhəmmədhüseyn Şəhriyar, eyni zamanda, böyük Azərbaycan şairi oldu.

Və “Heydərbabaya salam”dan sonra İranda yazıb-yaradan bir çox istedadlı şairlər bu poemaya ana dilində nəzirələr yazdılar, Azərbaycan şairi oldular.

İrandakı müasir günlərimizin Azərbaycan poeziyası belə yarandı.

Şəhriyarın özü də “Heydərbaba”dan sonra fars dili ilə bərabər, Azərbaycan dilində də gözəl şerlər yazdı və ömrünün sonunacan da beləcə davam etdi.

Mən o uzaq gənclik illərində, təbii ki, Heydərbabanı görməmişdim, amma heç zaman görmədiyim və Şəhriyarın poemasına qədər adını belə eşitmədiyim o dağ, o dağın ətəklərindəki el-oba, o duz, məzə, o kədər, həsrət elə bil ki, tamam canlı bir varlıq kimi, qəribə bir məhrəmliklə, mehribanlıqla mənim üçün tamam doğmaya çevrilmişdi.

Mir Mustafa dayı, ucaboy baba,

Heykelli, saqqallı, Tolstoy baba,

Eylərdi yas məclisini toy baba,

Xoşginabın abrusu, ərdəmi,

Məscidlərin, məclislərin görkəmi...

Elə bil ki, adını birinci dəfə eşitdiyim o Mir Mustafa babanı, o ucaboy Tolstoy babanı mən elə gözümü açandan eləcə görmüşdüm, o məscidləri də tanıyırdım, o məclislər də mənim üçün çox doğma bir yer idi.

Səhər tezdən naxırçılar gələrdi,

Qoyun-quzu dam-bacada mələrdi,

Əmməcanım körpələrin bələrdi,

Təndirlərin qovzanardı tüstüsü,

Çörəklərin gözəl iyi, istisi...

Elə bil ki, o naxırçıları da mən lap yaxşı tanıyırdım, o qoyun-quzu mələş-məsini də aydınca eşidirdim, təndirdən qovzanan o tüstü mənim gözlərimə girib özü ilə qəribə bir sevinc (acı sevinc!) gətirirdi və o çörəklərin də iyini, istisini eləcə hiss edirdim.

Rübabə Muradova o yanıqlı, təkrarsız səsiylə, nəfəsiylə oxuyanda ki:

Heydərbaba, kəkliklərin uçanda,

Kol dibindən dovşan qalxıb qaçanda,

Bağçaların çiçəklənib açanda,

Bizdən də bir mümkün olsa yad eylə,

Açılmayan ürəkləri şad eylə...

-elə bil mən də yaxşı tanıdığım və sevdiyim Mədinə Gülgün və Balaş Azəroğlu kimi, Əli Azəri və Qulamhüseyn Beqdeli, Söhrab Tahir və Həmid Məmmədzadə, Mirzə Pürabbas və

Qasım Cahani kimi qələm sahibləritək canımı, qanımı Cənubda qoyub bir də heç zaman geriyə dönə bilməmək məh-kumluğu, əlacsızlığı ilə Şimalda yaşayırdım...

Amma təkcə Cənubda yox, Şimalda da “Heydərbabaya salam”a nəzirələr,

Şəhriyara məktublar yazıldı (Şəhriyardan da cavablar alındı və əvvəllər görünməmiş bir hadisə baş verdi: o qorxunc sərhədlərin fövqündə ana dilli poetik bir yazışma başladı!), “Heydərbaba”nın şer forması populyarlaşdı.

Qəribədir, 60-cı illərdə Azərbaycan poeziyasında şerin forması barədə (sərbəst şer- ənənəvi şer) qızğın mübahisələr, hətta ədəbi münaqişələr getdiyi bir vaxtda və biz də bir cavanlıq şövqü ilə yeri gəldi, gəlmədi, sərbəst şerin təəssübünü çəkdiyimiz bir zamanda sadə, tamam ənənəvi “Heydərbabaya salam” hamının ürəyinə yol tapdı və bir daha sübut etdi ki, əsas istedaddır və o istedad sənə nə yazdırırsa, onu da yazmalısan.

... Sonralar bizə məlum oldu ki, Heydərbaba nemətli, məhsullu, möhtəşəm bir dağdır və Şəhriyar da o dağın ətəklərində dünyaya gəlib, uşaqlığı o ətəklərdəki Qayışqurşaq,

Xoşginab, Şəngülava kəndlərində keçib və heç şübhəsiz ki, bu poemanın bu dərəcə təbii çıxmasında o el-obanın havasıyla, suyuyla mayalanmış genlərin rolu olub və elə o genlər də ana dilini Şəhriyarın ürəyinin dərinliklərindən çıxarıb qələminin ucuna gətirmişdir.

Xatirindədir, 60-cı illərin ikinci yarısında mən Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspirantı, sonra kiçik elmi işçisi olduğum vaxtlar unudulmaz professor Qulamhüseyn Beqdeli xüsusi bir ehtirasla danışırdı ki, Tehranda yaşayan Şəhriyar xəstələnir, anası kənddən onu yoluxmağa gəlir və bu görüşdən sonra “Heydərbabaya salam” yaranır.

Və mən indi fikirləşirəm ki, əlbəttə, o vaxt Ana özü ilə birlikdə Tehrana Heydərbabanın ab-havasını aparmışdı və kənddən şəhərə oğlunu yoluxmağa gedən o adi Ana səfəri Azərbaycan poeziyasında Şəhriyar hadisəsi yaratdı.

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 12:14 توسط f.archan |

شهرییارین حئیدرباباسی (لاتین قرافیکاسی ایله)

HEYDER BABA’YA SELÂM

Heyder Baba, ýldýrýmlar þakanda,
Seller, sular þakkýldayýb akanda,
Kýzlar ona saf baðlayýb bakanda,
Selâm olsun þevkatize, elize,
Menim de bir adým gelsin dilize.

HeyderBaba, kehliklerin uçanda,
Göl dibinden dovþan kalkýb, kaçanda,
Bahçalarýn çiçeklenib açanda,
Bizden de bir mümkün olsa, yâd ele,
Açýlmayan ürekleri þâd ele.

Bayram yeli çardaklarý yýkanda,
Novruz gülü, kar çiçeði çýkanda,
Að bulutlar köyneklerin sýkanda,
Bizden de bir yâd eyleyen sað olsun,
Derdlerimiz koy dikkelsin dað olsun.

Heyder Baba, gün dalývý daðlasýn,
Üzün gülsün, bulaklarýn aðlasýn,
Uþaklarun bir deste gül baðlasýn,
Yel gelende ver getirsin bu yana,
Belke menim yatmýþ bahtým oyana.

Heyder Baba, senin üzün að olsun,
Dört bir yanýn bulak olsun, bað olsun,
Bizden sora senin baþýn sað olsun,
Dünya kazov-kader, ölüm-itimdi,
Dünya boyu oðulsuzdu, yetimdi.

Heyder Baba, yolum senden keç oldu,
Ömrüm keçdi, gelenmedim geç oldu,
Heç bilmedim gözellerin neç oldu,
Bilmezidim döngeler var, dönüm var,
Ýtginlik var, ayrýlýk var, ölüm var.

Heyder Baba, igit emek itirmez,
Ömür geçer efsus bere bitirmez,
Nâmerd olan ömrü baþa yetirmez,
Biz de vallah unutmarýk sizleri,
Görenmesek helâl edin bizleri.

Heyder Baba, Mir Ejder seslenende,
Kend içine sesden-köyden düþende,
Aþýk Rüstem, sazýn dillendirende,
Yadýndadýr ne hövlesek kaçardým,
Kuþlar tekin kanad çalýb uçardým.

Sengülava yurdu, aþýk almasý,
Gâh da gedib orda konak kalmasý,
Daþ atmasý, alma-heyva salmasý,
Kalýb þirin yuhu kimin yadýmda,
Eser koyub, ruhumda her zadýmda.

Heyder Baba, Kuru gölün kazlarý,
Gediklerin sazak çalan sazlarý,
Ket kövþenin payýzlarý, yazlarý,
Bir sinema perdesidir gözümde,
Tek oturub, seyr ederem özümde.

Heyder Baba, Karaçemen caddasý,
Çovuþlarýn geler sesi, sedasý,
Kerbelâ’ya gedenlerin kadasý,
Düþsün bu aç, yolsuzlarýn gözüne,
Temeddünün uyduk yalan sözüne.

Heyder Baba, þeytan bizi azdýrýb,
Mehebbeti üreklerden kazdýrýb,
Kara günün ser-nüviþtin yazdýrýb,
Salýb halký bir-birinin canýna,
Barýþýðý beleþdirib kanýna.

Göz yaþýna bakan olsa, kan akmaz,
Ýnsan olan hancer beline takmaz,
Amma hayýf, kör tutduðun burakmaz,
Behiþtimiz cehennem olmakdadýr,
Ziheccemiz meherrem olmakdadýr.

Hazan yeli yarpaklarý tökende,
Bulut daðdan yenib kende köçende,
Þeyhülislam gözel sesin çekende,
Nisgilli söz üreklere deyerdi,
Aðaçlar da Allah’a baþ eyerdi.

Daþlý bulak daþ-kumunan dolmasýn,
Bahçalarý saralmasýn, solmasýn,
Ordan keçen atlý susuz olmasýn,
Deyne bulak, hayrýn olsun, akarsan,
Ufuklara humar-humar bakarsan.

Heyder Baba, daðýn daþýn seresi,
Kehlik okur, dalýsýnda feresi,
Kuzularýn aðý, bozu, karasý,
Bir gedeydim dað-dereler uzunu,
Okuyaydým: Çoban, kaytar kuzunu.

Heyder Baba, Sulu yerin düzünde,
Bulak kaynar çay çemenin gözünde,
Bulakotu, üzer suyun üzünde,
Gözel kuþlar ordan gelib keçerler,
Halvetleyib bulakdan su içerler.

Biçin üstü sünbül biçen oraklar,
Ele bil ki, zülfü darar daraklar,
Þikarçýlar bildirçini soraklar,
Biçinçiler ayranlarýn içerler,
Bir huþlanýb, sondan durub biçerler.

Heyder Baba, kendin günü batanda,
Uþaklarýn þamýn yeyib yatanda,
Ay bulutdan çýkýb kaþ-göz atanda,
Bizden de bir sen onlara kýssa de,
Kýssamýzdan çoklu gam u gussa de.

Karý nene gece naðýl deyende,
Külek kalkýb kap-bacaný döyende,
Kurd keçinin Þengülüsün yeyende,
Men kayýdýb bir de uþak olaydým,
Bir gül açýb ondan sora solaydým.

‘Emmecan’in bal bellesin yeyerdim,
Sondan durub üs donumu geyerdim,
Bahçalarda tiringeni deyerdim,
Ay özümü o ezdiren günlerim,
Aðac minib, at gezdiren günlerim.

Heçi hala çayda paltar yuvardý,
Memmed Sadýk damlarýný suvardý,
Heç bilmezdik daðdý, daþdý, divardý
Her yan geldi, þýllak atýb aþardýk,
Allah, ne koþ, gamsýz-gamsýz yaþardýk.

Þeyhülislam münâcatý deyerdi,
Meþed Rahim lebbâdeni geyerdi,
Meþdâceli bozbaþlarý yeyerdi,
Biz hoþ idik, hayrat olsun, toy olsun,
Fark eylemez, her n’olacak, koy olsun.

Melik Niyaz verendilin salardý,
Atýn çapýb kýykacýdan çalardý,
Kýrký tekin gedik baþýn alardý.
Dolayýya kýzlar açýb pencere,
Pencerelerden ne gözel menzere.

Heyder Baba, kendin toyun tutanda,
Kýz gelinler hena, pilte satanda,
Bey geline damdan alma atanda,
Menim de o kýzlarýnda gözüm var,
Aþýklarýn sazlarýnda sözüm var.

Heyder Baba, bulaklarýn yarpýzý,
Bostanlarýn gülbeseri, karpýzý,
Çerçilerin að nebatý sakkýzý,
Ýndi de var damaðýmda, dad verer,
Ýtgin geden günlerimden yad verer.

Bayram idi gece kuþu okurdu,
Adaklý kýz bey çorabýn tokurdu,
Herkes þalýn bir bacadan sokurdu,
Ay ne gözel kaydadý þal sallamak,
Bey þalýna bayramlýðýn baðlamak.

Þal istedim men de evde aðladým,
Bir þal alýb tez belime baðladým,
Gulam gile kaçdým, þalý salladým,
Fatma hala mene çorab baðladý,
Han nenemi yada salýb aðladý.

Heyder Baba, Mirzemmed’in bahçasý,
Bahçalarýn turþa þirin alçasý,
Gelinlerin düzmeleri, tahçasý
Hey düzüler gözlerimin refinde,
Heyme vurar hatýralar sefinde.

Bayram olub, kýzýl palçýk ezerler,
Nakýþ vurub, otaklarý bezerler,
Tahçalara düzmeleri düzerler
Kýz-gelinin fýndýkçasý, henasý,
Heveslener anasý, kaynanasý.

Bakýçýnýn sözü, sovu, kaðýzý
Ýneklerin bulamasý, aðýzý,
Çerþenbenin girdekâný, mövizi
Kýzlar deyer: “Atýl-matýl, çerþenbe,
Ayna tekin bahtým açýl, çerþenbe”.

Yumurtaný göyçek, güllü boyardýk,
Çakkýþdýrýb sýnanlarýn soyardýk,
Oynamakdan birce meðer doyardýk,
Eli mene yaþýl aþýk vererdi,
Ýrza mene novruz gülü dererdi.

Novruz Ali hermende vel sürerdi,
Kâhdan enib küleþlerin kürerdi,
Daðdan da bir çoban iti hürerdi,
Onda gördün ulak ayak sahladý,
Daða bakýb kulaklarýn þahladý.

Akþam baþý nahýrçýlar gelende,
Koduklarý çekib, vurardýk bende,
Nahýr keçib gedib yetende kende,
Heyvanlarý çýlpak minib kovardýk,
Söz çýksaydý, sine gerib sovardýk.

Yaz gecesi çayda sular þarýldar,
Daþ kayalar selde aþýb, karýldar,
Karanlýkda kurdun gözü parýldar,
Ýtler gördün, kurdu seçib ulaþdý,
Kurd da gördün, kalkýb gedikden aþdý.

Kýþ gecesi tövlelerin otaðý,
Kentlilerin oturaðý, yataðý,
Buharýda yanar odun yanaðý,
Þebçeresi, girdekâný, iydesi,
Kendi basar gülüb-danýþmak sesi.

Þücâ haloðlunun Baki savgati,
Damda kuran samavarý, söhbeti,
Yadýmdadý þestli keddi, kameti,
Cünemmegin toyu döndü, yas oldu,
Nene Kýz’ýn baht aynasý kâs oldu.

Heyder Baba, Nene Kýzýn gözleri,
Rakþende’nin þirin-þirin sözleri,
Türki dedim, okusunlar özleri,
Bilsinler ki, adam geder ad kalar,
Yahþý-pisden aðýzda bir dad kalar.

Yaz kabaðý gün güneyi döyende,
Kend uþaðý kar güllesin sövende,
Kürekçiler daðda kürek züvende,
Menim ruhum ele bilin ordadýr,
Kehlik kimi batýb kalýb, kardadýr.

Karý Nene uzadanda iþini,
Gün bulutdan eyirerdi teþini,
Kurd kocalýb, çekdirende diþini,
Sürü kalkýb dolayýdan aþardý,
Badyalarýn südü aþýb-daþardý.

Hecce Sultan emme diþin kýsardý,
Molla Baðýr emoðlu tez mýsardý,
Tendir yanýb, tüstü evi basardý,
Çaydanýmýz arsýn üste kaynardý,
Kovurkamýz saç içinde oynardý.

Bostan pozub getirerdik aþaðý,
Doldurardýk evde tahta tabaðý,
Tendirlerde piþirerdik kabaðý,
Özün yeyib, tohumlarýn çýtlardýk,
Çok yemekden lap az kala çatlardýk.

Verzeðan’dan armud satan gelende,
Uþaklarýn sesi düþerdi kende,
Biz de bu yandan eþidib bilende,
Þýllak atýb bir kýþkýrýk salardýk,
Buðda verib armudlardan alardýk.

Mirza Taðý’ynan gece getdik çaya,
Men bakýram selde boðulmuþ aya,
Birden ýþýk düþdü otay bahçaya,
”Eyvay dedik, kurddu”, kayýtdýk, kaþdýk,
Heç bilmedik ne vakt küllükden aþdýk.

Heyder Baba, aðaçlarýn ucaldý,
Amma hayýf cevanlarýn kocaldý,
Toklularýn arýklayýb acaldý,
Kölge döndü, gün batdý, kaþ kereldi,
Kurdun gözü karanlýkda bereldi.

Eþitmiþem yanýr Allah çýraðý,
Dayýr olub mescidüzün bulaðý,
Râhat olub kendin evi, uþaðý,
Mensur Han’ýn eli kolu var olsun,
Harda kalsa, Allah ona yar olsun.

Heyder Baba, Moll’ Ýbrahim var, ya yok?
Mekteb açar, okur uþaklar, ya yok?
Hermen üstü mektebi baðlar, ya yok?
Menden ahonda yetirersen selâm,
Edebli bir selâm-ý mâ lâkelâm.

Hecce Sultan emme gedib Tebriz’e,
Amma ne Tebriz ki, gelemmir bize,
Balam durun, koyak gedek evmize,
Aða öldü, tufakýmýz daðýldý,
Koyun olan yad gediben saðýldý.

Heyder Baba, dünya yalan dünyadý,
Süleyman’dan, Nuh’dan kalan dünyadý,
Oðul doðan, derde salan dünyadý,
Her kimseye her ne verib alýbdý,
Eflatun’dan bir kuru ad kalýbdý.

Heyder Baba, yaru yoldaþ döndüler,
Bir-bir meni çölde koyub, çöndüler,
Çeþmelerim, çýrahlarým, söndüler,
Yaman yerde gün döndü, akþam oldu,
Dünya mene harâbe-i þâm oldu.

Emoðluynan geden gece Kýpçað’a,
Ay ki çýkdý, atlar geldi oynaða,
Dýrmaþýrdýk, daðdan aþýrdýk daða,
Meþmemi Han göy atýný oynatdý,
Tüfengini aþýrdý, þakkýldatdý.

Heyder Baba, Kara gölün deresi,
Hoþgenâb’ýn yolu, bendi, beresi,
Orda düþer çil kehliðin feresi,
Ordan keçer yurdumuzun özüne,
Biz de keçek yurdumuzun sözüne.

Hoþgenâb’ý yaman güne kim salýb?
Seyyidlerden kim kýrýlýb, kim kalýb?
Amir Gafar dam daþýný kim alýb?
Bulak gene gelib gölü doldurur,
Ya kuruyub, bahçalarý soldurur.

Amir Gafar seyyidlerin tacýydý,
Þahlar þikar etmesi kýykacýydý,
Merde þirin, nâmerde çok acýydý,
Mazlumlarýn hakký üste eserdi,
Zalimleri kýlýç tekin keserdi.

Mir Mustafa dayý, uca boy baba,
Heykelli, sakkallý, Tolustoy baba,
Eylerdi yas meclisini, toy baba,
Hoþgenâb’ýn âb-ý rûsu, erdemi,
Mescidlerin, meclislerin görkemi.

Mecdüssâdât gülerdi baðlar kimi,
Guruldardý, buludlu daðlar kimi,
Söz aðzýnda erirdi yaðlar kimi,
Alný açýk, yakþý, derin kanardý,
Yaþýl gözler çýrað tekin yanardý.

Menim atam süfreli bir kiþiydi,
El elinden tutmak onun iþiydi,
Gözellerin âhire kalmýþýydý,
Ondan sonra dönergeler döndüler,
Mehebbetin çýraðlarý söndüler.

Mir Sâlih’in deli sevlik etmesi,
Mir Aziz’in þirin þahsey getmesi,
Mir Memmed’in kurulmasý, bitmesi,
Ýndi desek, ahvâlâtdý, naðýldý,
Keçdi getdi, itdi batdý, daðýldý.

Mir Abdül’ün aynada kaþ yakmasý,
Çövçülerinden, kaþýnýn akmasý,
Boylanmasý, dam-divardan bakmasý,
Þah Abbas’ýn dürbini, yâdeþ behayr,
Hoþgenâb’ýn hoþ günü, yâdeþ behayr.

Sitâr’ emme nezikleri yapardý,
Mir Kadir de her dem birin kapardý,
Kapýb, yeyib, dayça tekin çapardý,
Gülmeliydi onun nezik kappasý,
Emmemin de, ersininin þappasý.

Heyder Baba, Amir Heyder neyneyir?
Yakýn gene samavarý keyneyir,
Day kocalýb, alt engiynin çeyneyir,
Kulak batýb, gözü girib kaþýna,
Yazýk emme, havâ gelib baþýna.

Haným emme Mir Abdül’ün sözünü,
Eþidende eyer aðzý, gözünü,
Melkâmýd’a verer onun özünü,
Da’valarýn þuhlugýlan katallar,
Eti yeyib, baþý atýb yatallar.

Fizze haným Hoþgenâb’ýn gülüydü,
Amir Yahya em kýzýnýn kuluydu,
Ruhsâre artist idi, sevgiliydi,
Seyid Hüseyn Mir Salih’i yansýlar,
Amir Cefer geyretlidir, kan salar.

Seher tezden nahýrçýlar gelerdi,
Koyun kuzu dam bacadan melerdi,
Emme Can’ým körpelerin belerdi,
Tendirlerin kavzanardý tüstüsi,
Çöreklerin gözel iyi, istisi.

Göyerçinler deste kalkýb uçallar,
Gün saçanda kýzýl perde açallar,
Kýzýl perde açýb, yýðýb kaçallar,
Gün ucalýb, artar daðýn celâli,
Tebietin cevanlanar cemâli.

Heyder Baba, karlý daðlar aþanda,
Gece kervan yolun aþýb çaþanda,
Men hardasam, Tehran’da, ya Kâþan’da,
Uzaklardan gözüm seçer onlarý,
Hayâl gelib, aþýb keçer onlarý.

Bir çýkaydým Damkaya’nýn daþýna,
Bir bakaydým keçmiþine, yaþýna,
Bir göreydim neler gelib baþýna,
Men de onun karlarýylan aðlardým,
Kýþ donduran ürekleri daðlardým.

Heyder Baba, gül konçesi handandý
Amma hayýf, ürek gazasý kandý,
Zindegânlýk bir karanlýk zindandý,
Bu zindanýn derbeçesin açan yok,
Bu darlýkdan bir kurtulub kaçan yok.

Heyder Baba, göyler bütün dumandý,
Günlerimiz birbirinden yamandý,
Birbirizden ayrýlmayýn, amandý,
Yakþýlýðý elimizden alýblar,
Yakþý bizi yaman güne salýblar!

Bir soruþun bu karkýnmýþ felekden,
Ne isteyir bu kurduðu kelekden?
Deyne, keçirt ulduzlarý elekden,
Koy tökülsün, bu yer üzü daðýlsýn,
Bu þeytanlýk korkusu bir yýðýlsýn.

Bir uçaydým bu çýrpýnan yelinen,
Baðlaþaydým daðdan aþan selinen,
Aðlaþaydým uzak düþen elinen,
Bir göreydim ayrýlýðý kim saldý?
Ölkemizde kim kýrýldý, kim kaldý?

Men senin tek daða saldým nefesi,
Sen de kaytar, göylere sal bu sesi,
Baykuþun da dar olmasýn kefesi,
Burda bir þîr darda kalýb baðýrýr,
Mürüvvetsiz insanlarý çaðýrýr.

Heyder Baba, gayret kanýn kaynarken,
Karakuþlar senden kopub kalkarken,
O sýldýrým daþlarýynan oynarken,
Kavzan, menim himmetimi orda gör,
Ordan eyil, kâmetimi darda gör.

Heyder Baba, gece durna keçende,
Köroðlunun gözü kara seçende,
Kýratýný minib, kesib biçende,
Men de burdan tez matlaba çatmaram,
Eyvaz gelib çatmayýncan yatmaram.

Heyder Baba, merd oðullar doðginan,
Nâmerdlerin burunlarýn oðginan,
Gediklerde kurdlarý dut boðginan,
Koy kuzular ayýn þayýn otlasýn,
koyunlarýn kuyruklarýn katlasýn.

Heyder Baba, senin könlün þad olsun,
Dünya varken aðzýn dolu dad olsun,
Senden keçen yakýn olsun, yad olsun,
Deyne menim þâir oðlum Þehriyâr,
Bir ömürdür gam üstüne gam kalar.

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 12:9 توسط f.archan |

آذربایجانین میللی گئییم لری

Kişi üst geyimi. Şamaxı. XIX əsr.

Azərbaycanın milli geyimləri xalqın maddi-mənəvi mədəniyyətinin çoxəsrlik və mürəkkəb inkişafı prosesində yaranmışdır. Xalqın tarixi ilə six bağlı olan geyimlər digər maddi mədəniyyət növləri ilə müqayisədə milli xüsusiyyətləri daha mükəmməl əks etdirir, etnik çalarlarla kifayət qədər zəngindir. Paltarların forması, bədii tikmə, toxuma və zərif işləmələrdə xalq yaradıcılığının bir sıra etnoqrafik, tarixi və estetik xüsusiyyətləri ifadə olunmuşdur. Azərbaycan XVII əsrdə yaxın şərqin ən böyük ipəkçilik mərkəzlərindən biri idi. Şirvan əyaləti Azərbaycan ipəkçiliyinin başında dururdu. Ipək parçalar əsasən Şamaxı, Basqal, Gəncə, Şəki və Şuşada istehsal olunurdu.
Burada olduqca zərif, nadir və gözəl naxışlı parçalar, ipəkdən qadın baş örtükləri yaradılırdı. Paltarların üslubu onun sahibinin əsil nəcabəti və yaşını əks etdirirdi. Qızların paltarları ərli qadınlarınkından kəskin fərqlənirdi. Gənc qadınlar daha parlaq və bayramsayağı geyinirdilər. Azərbaycanın digər tarixi-etnoqrafik bölgələrində olduğu kimi kişi paltarları, geyimləri əsasən oxşar olurdu. Eyni zamanda kişi paltarlarına nəzər salmaqla sahibinin sinfi mənsubiyyətini müəyyən etmək mümkün idi. Uşaq paltarları da formaca böyüklərin geyiminə oxşayırdı, yalnız ölçüləri yaşla əlaqədar xırda əlavələr ilə fərqlənirdi.


Uşaq paltarı.Şamaxı. XIX əsr.	Ləbbadə.Qadın üçün payız üst geyimi. XIX əsr.

Yaşmaq. Qadın üçün qış üst geyimi. XIX əsr.	Arxalıq. Qadın üçün yay üst geyimi. XIX əsr.

Arxalıq. Qadın üçün payız üst geyimi. XIX əsr.	Qadın paltarı. Gəncə. XIX əsr.

Qadın paltarı. Şuşa. XIX əsr.	Qadın başmağı. Muncuqlu tikmə. XIX əsr.

çəpkən. Kişi üst paltarı. XIX əsr.	Qadınlar üçün aşırma çanta. XIX əsr.

Araqçın. XIX əsr.	Arxalıq. Qadın üçün yaz üst geyimi. XIX əsr.

Ləbbadə. Qadın üçün payız üst geyimi. XIX əsr.	Qadın ayaqqabısı. XIX əsr.

Yay qadın paltarı. Şəki. XIX əsr.	Qadın üçün bər-bəzək qabı. XIX əsr.

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 11:46 توسط f.archan |

شرق سیلاح لاری

Xəncər qınından fraqment, XX əsr.

Qafqaz silahlarında Şərqdə silah düzəldən ustaların çoxəsrlik təcrübəsi öz əksini tapıb. Üstəlik bu silahlar Qafqaz xalqlarının ən'ənələrinə uyğun şəkildə zənginləşdirilib. Ornamentinin rənga-rəngliyi və müxtəlifliyi baxımından diqqəti cəlb edən Qafqaz silahları özlüyündə Şərqin mədəniyyət tarixində qeyri-adi hadisə hesab olunur. Qafqazda silahların qəbzəsini bəzəmək üçün daha çox gümüşdən istifadə olunurdu. Bir çox xəncər qəbzəsi böyük ustalıqla gümüşdən düzəldilmiş, üzərində döymə işləri aparılmışdır. Qafqaz tapançaları və çaxmaqdaşlı tüfənglər sadə istehsal texnologiyasına baxmayaraq, yüksək döyüş keyfiyyəti ilə fərqlənirdi. XVII əsrdən istehsal olunmağa başlayan odlu silahlar artıq XVIII əsrin sonunda yüksək səviyyəyə çatmış və Şərqdə geniş şöhrət tapmışdır.
Qafqazda düzəldilən odlu silahlar bəzək elementləri ilə də diqqəti cəlb edirdi. Belə ki, silahın lüləsi qızılla bəzədilir, sürgüsü çinar və ya qoz ağacından hazırlanır, habelə sümükdən, gümüşdən naxış vurulurdu. Silahı düzəldən ustanın və onun sahibinin adının incəliklə yazılışı silahın xaricri görünüşünə xüsusi gözəllik verirdi. Orta əsr Qafqaz döyüşçülərinin silahları və qoruyucu geyimləri - xəncərlər, qılınclar, dəbilqələr, qalxanlar, nigablar və s. diqqəti cəlb edir. Həmin silahlar ya başqa ölkələrdən gətirilir, ya da Qafqazda hazırlanırdı.


Tunc xəncər, e.ə. XV əsr. (Qafqaz)	Balta, XVII-XVIII əsr. (İran)

Toppuz dəstəkli tunc xəncərdən fraqment, e.ə. XV əsr. (Qafqaz)	Dəbilqə, qalxan. əsa, XVIII əsr. (İran)

çaxmaq daşlı tüfəngdən fraqment. Patronqabı, bantqabı XVIII-XIX əsr. (Qafqaz)	Piston tüfəngindən fraqment, XIX əsr.

Bıçaqlar. XVIII əsr.	Xəncər, qını ilə birlikdə, XIX əsr.

Qalxan və dəbilqə. XVIII əsr.	Əsa, XVII əsr.

Çaxmaq daşlı tapança. XVIII-XIX əsr.	Çaxmaq daşlı tapança yağdanla birlikdə, XIX əsrin birinci yarısı.

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 11:44 توسط f.archan |

قدیم و اورتا عصر سیکه لری

Ərəb Xilafəti, anonim,
Arran. 89-ci il Dirhəm,
gümüş

Azərbaycan ərazisindən tapılan ilk sikkələr Makedoniyalı Isgəndərin dövrünə aid edilir. Bu qümüş sikkələr draxma adlanırdı, ellinist dövlətlərinin (Baktriya, Ponta) və diqər antik mərkəzlərin (Afina, Roma) sikkələrinə Azərbaycan ərazisində rast qəlinir. Bizim eradan əvvəl III əsrdən başlayaraq qədim Azərbaycanda ( Atropatena və Qafqaz Albaniyasında) digər gümüş sikkələr də kəsilmişdi. Həmin sikkələr Makedoniyalı Isgəndərin, Selevkiya və Parfiya hökmdarların sikkələrinə bənzəirdi.
Azərbaycan VII əsrdə ərəb istilasına məruz qaldıqdan sonra Xilafətin pul dövrüyyəsinə qatılır. IX-XI əsr Azərbaycan Feodal dövlətlərində, O cümlədən Şirvanşahlar - Məzghidlər , Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər, Şəddadilər dövlətlərinin sikkələri, xüsusən də gümüş dirhəmlər nəinki Azərbaycanın daxili bazarının tələbatını ödəyir, hətta Qafqazda Xilafət sikkələri ilə yanaşı bir növ beynəlxalq pul vahidi rolunu da oynayırdı. XV-XVI əsrlərdə Şirvanşah sikkələri -tənqələr bütün Gafqazda ödəniş vasitəsi hesab edilirdi. Ölkənin cənubunda isə bir-birinin ardınca türkdilli sülalələr Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər dövləti meydana çıxırdı. Həmin dövlətlər gümüş və qızıl sikkələr kəsirdi. XVI əsrin əvvəlində Səfəvilər dövlətində buraxılan 9,4 qramlıq ağır gümüş sikkələr müəyyən mənada həmin dövlətin iqtisadi gücünə dəlalət edirdi. Qülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələrinə qörə Azərbaycanın şimal hissəsi Rusiyanın tərkibinə keçdikdən sonra xanlıqlara sikkə kəsməyə qadağa qoyuldu. Azərbaycan ümumrussiya pul dövriyyəsinə daxil edildi.

	Fraksiya, Lisimah (b.e.ə. 323-281). Tetradirhəm. Gümüş.
	Aureus. Qızıl.
	Makedoniya. Makedoniyalı İsgəndər (b.e.ə. 336-323). Tetradraxma. Gümüş.
	Vizantiya, II Feodosi (408-450). Solid. Qızıl.
	Sasanilər, II Xosrov (591-628). Dirhəm. Gümüş.
	Tetradrahma. Gümüş.
	Sacilər, Müflih (? 932) Ərdəbil. Dirhəm. Gümüş.
	Şəddadilər, Şavir (1049-1067). Gəncə. Dirhəm. Gümüş.
	Ağqoyunlular, Əlvənd (1499-1502). Təngə. Gümüş.
	Qara-qoyunlu, Qara-Yusif (1410-1420), Urmi. tenqa, gümüş
	Ağsüngürilər, Körpə Arslan (1174-1208). Mis. AK- Sunkurids,
	Eldəgizlərin vassalı, Dərbənd məlikləri. (ÕÏ-XIII əsr). Mis.
	Bişkinilər, Bişkin (1155-1210), Mis
	Baburilər. Məhəmməd Şah (1719-1748). Rupi. Gümüş.
	Teymurilər, Şahrux (1404-1447 ), Astara, 840 h.i. tənqə, Gümüş.
	Əməvilər, yerli hökmdar Ibadulla (673-683). Dirhəm. Gümüş.
	Şirvanşahlar, I Mənuçöhr (1027-1034). Dirhəm. Gümüş.
	Sacilər, Dəysəm (934-954). Dirhəm. Gümüş.
	Eldəgizlər, Əbu-Bəkr (1211 -1225) Dirhəmlər, Mis
	Eldəgizlər, Eldəgiz (1136-1175), Dirhəm, Mis.

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 11:43 توسط f.archan |

آذربایجاندا زرگرلیک صنتی

Boyunbağıdan fraqment,
"Boğazaltı". Qızıl.
Filiqran. (Bakı şəhəri,
XIX əsrin sonu)

Min illər ərzində Azərbaycanın zərgərlik sənəti sadədən mürəkkəbə doğru böyük bir yol keçmişdir. Qiymətli metallardan hazırlanan çoxsaylı ziynət əşyaları- onlar XI b.e.ə.-XII əsrlərə aid olunur, Azərbaycan xalqının yüksək mədəniyyətindən soraq verir. Tapılan əşyaların analizi göstərir ki, qədim ustalar zərgərlik sənətinə mükəmməl yiyələnmiş və bu sənətin sirrlərini sonrakı nəsillərə də öyrətmişlər. Zinət əşyalarının bir çoxu qismən də olsa ilkin formasını saxlamışdır. Zərgərlik mə'mulatları forma e'tibarı ilə çox müxtəlifdir və mürəkkəb kompozisiyaya malikdir. Həmin mə'mulatların əsas hissələrini çoxləçəkli güllər, ulduzlar, aypara, butalar təşkil edir.
Həmin elementlərdə nə vaxtsa qədim zamanlarda adamların pənah gətirdiyi, tapındığı varlıqlar əks olunsa da, sonradan ilkin mə'nasını itirmiş və bizim günlərə dekorasiya mə'mulatları kimi gəlib çatmışdır. Zərgərlik mə'mulatları adətən qiymətli daşlarla, o cümlədən yaqut, zümrüd, firuzə ilə bəzədilirdi. Buna "qaş" da deyilir. XIX əsrin zərgərlik mə'mulatları qızıl və gümüşdən hazırlanırdı. Forma və texnika baxımından gümüşdən hazırlanan mə'mulat qızıl mə'mulatlardan fərqlənir. Bə'zən gümüş mə'mulatları qızıl suyuna da çəkirlər.


Boyunbağı. Aşağı əyarlı qızıl. (Mingəçevir arxeoloji qazıntıları. E. ə. V-III əsr).	Toqqa. Qızıl. Filiqran. (XIX əsrin sonu)

Kəmərdən fraqment.	Sırğa. Qızıl. (Mingəçevir. E.ə. I əsr)

Sırğa. Qızıl. (Mingəçevir. E.ə. III-VIII əsr)	Sırğa. Qızıl. (Mingəçevir. E.ə. VII-V əsr)

Sırğa. Qızıl. (Qax. II-III əsr)	Kəmərdən fraqment. Gümüş. Filiqran (XIX əsr)

Toqqa. Gümüş və emal. (XIX əsrin sonu)	Sırğa "Dörddüymə". Qızıl. Filiqran. (XII əsrin sonu.)

Sırğa. Qızıl. Filiqran. (Bakı şəhəri, XIX əsrin sonu)	Qolbaq. (Bakı şəhəri, XIX əsrin sonu)

Kəmər. Gümüs. Filiqran. (XIX əsr)	Sırğa "Piyalə-zəng".

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 11:42 توسط f.archan |

آذربایجاندا میس ضربی

a qədimdən üzü bəri Bakı, Naxçıvan, Lənkəran, Şamaxı, Gəncə, Şuşa, Şəki, Quba kimi şəhərlərdə sənətkarlar yerli xammaldan döymə mis mə'mulatları hazırlayırdı.

Şərbət qabı. Fraqment

Lakin qədim mədəniyyət mərkəzi Şamaxının yaxınlığında yerləşən Lahıc özünəməxsus ornamentləri ilə fərqlənən mis mə'mulatlarının Qafqazda mərkəzi hesab olunurdu. çoxsaylı arxeoloji tapıntılar bir çox ornamentlərin nəsildən-nəsilə ötürüldüyünü sübut edir. Onlardan bəziləri olduğu kimi saxlanmış, bəziləri isə yeni motivlərlə zənginləşərək bir qədər dəyişikliyə uğramısdır. Mis döymə məmulatlannın əksəriyyətinin üzərində onu düzəldən ustanın möhürü, hazırlandığı tarix və sahibinin adı göstərilir.
Bir çox məişət əşyalarının, o cümlədən qabların üstündəki döymə yazılar, habelə şerlər, adətən ərəb hərfləri ilə nəqş olunurdu. Həmin bəzəkli hərflər döymə mə'mulatların üzərindəki ornamentlərlə uzlaşır, onları daha da cazibədar edirdi. Mis döymə ornamentlərinə bir çox tarixi abidələrdə, î cümlədən Naxçıvandakı məqbərədə (XII əsr), Bərdə və Qarabağdakı (XIII-XIY əsr) abidələrdə, Bakıdakı Şirvanşahlar sarayında (XY əsr), Şəkidəki Xan sarayında da (XYIII əsr) rast gəlmək mümkündür. Azərbaycan ustaları misi əridərək hazırladıqları mə'mulatlara istənilən formanı verə bilirdi. Hazırda mis məmulatlarının 80-ə yaxın növü məlumdur.


Piyalə. Fraqment	Satıl. Fraqment.

Badya.	Hamam tası.

Mis çıraqlar.	Dolça.

Sini və sərpuş.	Qablama qazan.

Aftafa.	Piyalələr.

Satıl. Fraqment.	Mis qab. Fraqment.

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 11:41 توسط f.archan |

آذربایجان خالچا صنتی

"Kilim" Şirvan qrupu, Azərbaycan.
XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi,
ÇOZx189 sm. sıxlığı 70x90
Azərbaycan xalçası
və xalq tətbiqi sənəti,
Dövlət Muzeyi.

      Qafqazın cənub-şərqində, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən Azərbaycan Respublikasına bir nəzər salaq. Gözlərimiz önündə nəhayətsiz düzənliklər və çəmənlər, zirvəsi qarlı dağlar və qumlu dəniz sahilləri canlanır. Bərəkətli torpaq, yumşaq iqlim, ilıq günəş şüaları kənd təsərrüfatının bütün sahələrinin inkişafı üçün gözəl şərait yaradır. Qafqazda bitən altı min növ bitkinin 4100-ü Azərbaycanın ərazisindədir. Həmin bitkilər böyük müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Respublikamız mineral su mənbələrilə də zəngindir.
     Azərbaycan hələ qədim zamanlardan Şərqin yüksək dərəcədə inkişaf etmiş kənd təsərrüfatı ilə, O cümlədən pambıqçılıqla, heyvandarlıqla seçilən, neft və başqa faydalı qazıntılarla zəngin ölkəsi olmuşdur. Şimaldan Cənuba, Şərqdən Qərbə gedən yolların kəsişməsində yerləşən Azərbaycan ərazisi eyni zamanda iqtisadi və siyasi əlaqələrin mərkəzi kimi böyük əhəmiyyət daşımışdır. Azərbaycan həmişə yüksək mədəniyyət ocağı olmuşdur. Bu torpaqda istehsal olunmuş xalça və xalça mə'mulatı bir çox tarixi əsərlərdə, klassik ədəbiyyatda və şifahi xalq ədəbiyyatında dəfələrlə heyranlıqla xatırlanmışdır. Azərbaycan xalçasını necə təsvir edək? Onu görmək lazımdır, çünki həmin xalçalar Azərbaycanın rəngarəng təbiətinin bütün gözəlliyini - səmanın maviliyini və meşələrin yaşıllığını, dağ yamaclarının əlvanlığını, qarlı zirvələrin bəyazlığını əks etdirir.
     Bu xalçalarda qırmızı nar dənələrinin və qızılı heyvanın, sarı zəfəranın və kəhrəba üzümün rəngləri ecazkar bir şəkildə qovuşmuşdur. Azərbaycan xalçası boyaların tükənməz zənginliyi, naxışlarının təkraredilməz qovuşuğu, yaradıcılıq təxəyyülünün gücü və yüksək sənətkarlığı ilə fərqlənir. Xalçaçılıq Azərbaycanın ən qədim dekorativ-tətbiqi sənət növlərindən biridir. Arxeoloji tədqiqatlar, ədəbi abidələr Azərbaycanda xalçaçılıq sənətinin çox qədim dövrlərdə yaranmasını sübut edir. Tarixi mənbələrdəki mə'lumata görə, orta əsrlərdə Azərbaycan Şərqdə həm xovlu, həm də xovsuz xalça istehsalının mərkəzlərindən biri hesab olunmuşdur. X əsrə aid (982-ci il) "Hüdud-əl-Aləm" əlyazmasında deyilir ki, Azərbaycan şəhərləri, O cümlədən Muğan öz çuvalları və palazları ilə məşhur olmuşdur; Naxçıvan, Xoy və Salmas şəhərləri öz zililəri, xalçaları və toxuculuq məmulatı ilə, Ərdəbil və Şirvan əlvan ipək və yun parçaları ilə şöhrət qazanmışdır.


"Qədim Minarə" Quba qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl isi, 288x125 sm. sıxlığı 40x48 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti, Dövlət Muzeyi.	"Qonaqkənd" Quba qrupu, Azərbaycan. XIX əsr. Yun, əl işi, 165x118 sm. sıxlığı 60x60 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti, Dövlət Muzeyi.

"Uqah" Quba qrupu. Azərbaycan. 1293-94/1875-76-cı illər. Yun, əl işi, 440x118 sm.sıxlığı 35x45 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Hacı Qayib" Quba qrupu. Azərbaycan. XX əsrin əvvəli.Yun əl işi, 164x105 sm, sıxlığı 26x30. Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti, Dövlət Muzeyi.

"Pirəbədil" Quba qrupu, Azərbaycan. XX əsr. Yun, əl işi, 196x132 sm. sıxlığı 50x50 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Qaraqaşlı" Quba qrupu, Azərbaycan. XIX əsrin sonu. Yun, əl işi, 158x117 sm. sıxlığı 35x45 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Quba" Quba qrupu. Azərbaycan. XIX əsrin sonu. Yun, əl işi,298x!43 sm. sıxlığı 30x40. Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	Süfrə. Şirvan qrupu, Azərbaycan. 1250/1834-ci il. Yun, əl işi, 189x92 sm. sıxlığı 55x120 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Şamaxı" Şirvan qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun. əl işj, 126x209 sm. sıxlığı 30x32 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Qobustan" Şirvan qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 159x129 sm.,sıxlığı 35x45 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Kilim" Şirvan qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 320x 148 sm.sıxlığı 35x50 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"çuxanlı" Şirvan qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 186x122 sm. sıxlığı 45x47 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Kilim" Şirvan qrupu, Azərbaycan. XIX əsrin sonu. Yun, əl işi, 344x196 sm. sıxlığı 56x75 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Kilim" Baki qrupu, Azərbaycan, 1317/1899-ci il. Yun, əl işi, 310x179 sm. sıxlığı 60x75 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

Məşhur tarixçilərdən Əbu Cəfər Məhəmməd Təbəri (839-923) Azərbaycanın ərəblər tərəfındən işğalından danışarkən yazır ki, 22-ci hicri ilində (eramızın 642-ci ilində) Azərbaycanın şimal-şərqində yüksək keyfiyyətli xalçalar istehsal olunmuşdur. Tarixçi və səyyah Əl-Müqəddəsi (X əsr) Azərbaycanın Bərdə şəhərini, onun bazarını təsvir edərək yazır: "...Bu bazarda ipək və geyim şeyləri satılır, burada toxunan xalçaların misli yoxdur". Xalçaların təsvirinə həmçinin Azərbaycan klassik ədəbiyyatında, xüsusilə Qətran Təbrizinin (XI əsr), Nizami Gəncəvinin, Xəqani Şirvaninin (XII əsr) və başqalarının əsərlərində rast gəlinir. XIII əsrdə Şərqi gəzib dolaşmış məşhur venetsiylı səyyah Marko Polo yazır: "Azərbaycanda bütün dünyada şöhrət qazanmış parçalar, xalçalar və qılınc tiyələri hazırlayan xeyli gözəl sənətkar var".
XV əsrin ikinci yarısından e'tibarən Azərbaycanın xalça ustaları ipək xalçalar toxuyarkən qızıl və gümüş saplardan, qiymətli daş-qaşdan da istifadə etməyə başlamışlar. XIII-XIY əsrlərdə Azərbaycanda yaradılan bədii mə'mulat (zərgərlik şeyləri, xalçalar) Avropanın, O cümlədən Venetsiya tacirlərinin diqqətini cəlb etməyə başlamışdır. Azərbaycanda olmuş tacirlər, səyyahlar, müxtəlif ölkələrin elçiləri satış və hədiyyə üçün buradan özləri ilə gözəl xalılar və xalça məmulatı aparırdılar. Təsadüfi deyil ki, artıq XV əsrdən başlayaraq məşhur Avropa rəssamlarının əsərlərində Azərbaycan xalçaları təsvir olunur. Həmin xalçalara Hans Holbeynin "Elçilər" rəsmində rast gəlirik; görkəmli Niderland rəssamı Yan Van Eyk özünün "Keşiş Van der Pale madonnası"nı Azərbaycanın "Quba" tipli xalçası fonunda çəkmişdir.


"Mərəçə" Şirvan qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əââəëİ. Yun, əl işi, 200x136 sm. sıxlığı 32x38 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Faxralı" Gəncə qrupu, Azərbaycan. 1344/1926-cı il. Yun, əl işi. 193x170 sm. sıxlığı 50x50 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Israfil" Şirvan qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 148x117 sm. sıxlığı 35x40 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Bico" Şirvan qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 200x140 sm. sıxlığı 30x35 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Qədim Gəncə" Gəncə qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 272x 132 sm. sıxlığı 30x33 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Görədil" Bakı qrupu, Azərbaycan. 1324/1906-cı il. Yun, əl işi, 148x113 sm. sıxlığı 35x38 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Qasım-uşağı" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. XX əsrin avvəli. Yun, əl işi, 262x135 sm. sıxlığı 50x53 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Şıxlı" Qazax qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 237x151 sm. sıxlığı 40x45 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Kəmərli" Qazax qrupu, Azərbaycan. 1342/1925-ci il. Yun, əl işi, 217x154 sm. sıxlığı 40x40 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Görədil" Bakı qrupu. Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl isi, 226x129 sm. sıxlığı 40x42 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Dəmirçilər" Qazax qrupu, Azərbaycan. XIX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 190x140 sm. sıxlığı 30x32 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Zili" Qazax qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 349x191 sm. sıxlığı 70x85 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

Xurcun Bakı qrupu. Azərbaycan. XIX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 145x55 sm. sıxlığı 50x50 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Qaymaqlı" Qazax qrupu, Azərbaycan. XIX əsr. Yun, əl işi, 290x170 sm. sıxlığı 35x35 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

      XVI-XVII əsrlər, Səfəvilər dövrü Azərbaycanın xalçaçılıq sənətinin ən coşğun inkişaf mərhələsi olmuşdur. Həmin dövrdə Təbriz, Ərdəbil, Şamaxı, Gəncə və Bərdə xalça toxuculuğu mərkəzləri hesab edilmişdir. Neçə yüz illər bundan əvvəl Şirvanda, Qarabağda, Abşeronda, Qubada, Qazaxda, Gəncədə, Muğanda, Talışda toxunmuş, gözəl keyfiyyətinə və icra texnikasına görə seçilən bədii xalçalar indi Qərbi Avropa ölkələrinin, Amerikanın ən böyük muzeylərini bəzəyir. Bütün dünyada "Qafqaz xalçası" adı ilə tanınan xovlu və xüsusilə xovsuz xalçaların doxsan faizini Azərbaycan xalçaları təşkil edir. 1928-ci ildə Azərbaycanda "Azərxalçabirliyi" təşkil olundu. Həmin birlik respublikanın müxtəlif rayonlarında yerləşən xalça fabriklərinə başçılıq etdi. Həmin fabriklərdə təcrübəli xalça toxuyanlarla yanaşı, gənc xalçaçı qızlar işləyirdi. Toxucular klassik ən'ənəyə sadiq qalaraq əllə zərif, gözəl xalçalar toxumuşlar.
      Həmin xalçalar Bağdadda, Leypsiqdə, Monrealda, Plodivdə, Əlcəzairdə, Qahirədə, Dəməşqdə, Izmirdə, Tehranda böyük beynəlxalq sərgilərdə və yarmarkalarda dəfələrlə müvəffəqiyyətlə nümayiş etdirilmişdir. Yeni xalçalar üçün eskizləri öz işlərində ornamental xalq sənətinin tükənməz sərvətlərindən yaradıcılıqla istifadə edən peşəkar rəssamlar hazırlayır. 1967-ci ildə Bakıda dünyada birinci olaraq Dövlət Xalça Muzeyi açılmışdır. Burada müxtəlif növlü ən gözəl Azərbaycan xalçaları və xalça məmulatları nümayiş etdirilir. Bu nadir muzeyin ekspozisiyasını XVII-XIX əsrlərdə toxunmuş qədim xalçalar və sovet dövründə yaradılmış bədii ornamental xalçalar bənzəyir. Yuxarıda adlan çəkilən müəssisələrin təşkili xalça sənətinin bədii, nəzəri və texnoloji cəhətlərinin daha dərindən öyrənilməsinə imkan yaratmışdır. Istehsal texnikasına və bədii həllinə görə Azərbaycan xalçası iki növə ayrılır: xovsuz və xovlu xalçalar.
      Qobelini xatırladan xovsuz xalçalar hazırlamaq üçün yeddi növdən artıq texnika tətbiq olunur, xovlu xalçalar isə yalnız iki üsulla toxunur. Azərbaycanın hər bir rayonu məhz həmin zonaya xas olan xalça və xalça məmulatı ilə tanınır. "Palas", "Cecim", "Şəddə", "Kilim", "Zi-li", "Vərni", "Sumax" və s. xovsuz Azərbaycan xalçasına aiddir. Xovsuz məmulat: xurcun, məfrəş, çul və s. hələ qədim zamanlardan məişətdə geniş yayılmışdır. Azərbaycanda xalçaçılıqla əsrlər boyu qadınlar məşğul olmuş, bu sənəti məhəbbətlə özlərindən sonra gələn nəsillərə öyrətmişlər. Xalçaların kompozisiyası, ornamentləri, bədii vasitələri nə qədər mürəkkəb olsa da, hər bir toxucu qadın üçün doğma olmuşdur. Köhnə adamların dediklərinə görə, keçmişdə Qarabağda (Bərdədə, sonradan isə Şuşada) elə bir qadın tapılmazdı ki, o, xalça dəsti (xəli-gəbə dəsti) toxuya bilməsin. Adətən qıza elçi gələn qadmlar soruşurmuşlar: "Xalça toxuya bilirsənmi?"
      Olduqca maraqlı bir statistika məlumatından görünür ki, 1917-ci ildə Quba qəzasının 111 kəndindən 97-sində 39979 nəfər xalça toxumaqla məşğul olmuşdur. Bu da qəzanın xırda sənətkarlarının 81 faizi idi. Qarabağ, Şirvan və Abşeron yarımadasının kəndlərində də belə rəqəmlərə rast gəlmək olar. Bütün bu faktlar onu təsdiq edir ki, Azərbaycan xalçaçılığı son dərəcə geniş yayılmış və tətbiqi sənətin əsas növlərindən biri olmuşdur.


"Xanlıq" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. 1928-ci il. Yun, əl işi, 654x105 sm. sıxlığı 45x48 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"çələbi" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. 1342/1924-cü il. Yım, əl işi, 155x284 sm. sıxlığı 30x32 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Zili" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. XIX əsrin sonu. Yun, əl işi, 513x176 sm. sıxlığı 80x85 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	Xurcun Qarabağ qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 160x70 sm. sıxlığı 50x50 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Vərni" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. XVIII əsr. Yun, əl işi, 203x282 sm. sıxlığı 40x80 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Naxçıvan" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. 1983-úü ië. Yun, əl işi, 150x101 sm. sıxlığı 50x50 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Ləmbəran" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 200x88 sm. sıxlığı 25x28 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Qarabağ" Qarabağ qrupu, Azarbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 284x115 sm. sıxlığı 35x38 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Naxçıvan" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 570x215 sm. Sıxlığı 25x25 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi	"Mir" Təbriz qrupu, Azərbaycan. XIX əsrin sonu. Yun, əl işi, 190xl32sm. sıxlığı 60x65 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Mallbəyli" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 243x122 sm. sıxlığı 28x30 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.	"Heris" Təbriz qrupu, Azərbaycan. XX əsrin əvvəli. Yun, əl işi, 338x268 sm. sıxlığı 40x40 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

"Sərabi" Qarabağ qrupu, Azərbaycan. XIX əsrin sonu. Yun, əl işi, 470x95 sm. sıxlığı 40x43 Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti Dövlət Muzeyi.

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 11:40 توسط f.archan |

iآذربایجان تیکمه لری

Sazəni (qurama) XIX əsr.

Azərbaycan tikmələri texnika və kompozisiya baxımından qədimiliyi ilə fərqlənir. İtaliya səyahətçisi Marko Polo (XIII əsr) Şamaxı və Bərdədə ipək tikmələrin gözəlliyini qeyd edir. Ingilis səyahətçisi, tacir Antoni Cekinson XVI əsrdə şahın yay iqamətgahını təsvir edərək yazırdı ki, "şah ipək və qızıla bürünmüş geniş çadırda əyləşmişdi, onun geyimi isə mirvari və qiymətli daş-qaşlarla bəzədilmişdi". Əsas xammal kimi yerli məhsullardan-qanavuzdan, məxmərdən istifadə olunurdu. Həmin xammal əsasən Şamaxı, Basqal, Gəncə, Şəki, Şuşa və digər şəhərlərdə hazırlanırdı. Azərbaycanda qızılı tikmə, qırçınlı tikmə, girdə çərçivə içərisində naxışlı toxuma, muncuqlarla bəzədilmiş digər tikmə növləri geniş yayılmışdır. Onlardan qızılı tikmə daha qədimi hesab olunur.
Həmin tikmə növü "güləbətin" adlanır. Günbəzvari, girdə çərçivə içərisində naxış toxuma üsulu da geniş yayılmışdı. XIX əsrdə onun mərkəzi Şəki hesab olunurdu. Baş örtüklərinin, araxçınların, namaz xalçalarının, yun paltarların toxumasından geniş istifadə olunurdu. Tikmələr bir qayda olaraq mirvari və muncuqlarla bəzədilirdi. Qurama və spiralşəkilli tikmə növləri son dövrlərdə meydana çıxıb.


Güzgü üçün pərdə. XIX əsr.	Xalça.Güləbatınlı naxışlar. XIX əsr.

İnteryer üçün naxış. XIX əsr.	Böyük balış üçün örtük. XIX əsr.

Zimpuş. (çul). XIX ssr.	Yelpik. XIX əsr.

Parlaq muncuqlu naxışlardan fraqment. XIX əsr.	Pul kisəsi. Muncuqlu naxışlar. XlX əsr.

Muncuqlu naxışlar. XIX əsr.	Masa üstü örtük. XIX əsr.

Rübənd (üz örtüyü). XIX əsr.

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 11:39 توسط f.archan |

یاردیملی رایونو حاققیندا

Yardımlı

Ərazisi - 667 km²
Əhalisinin sayı - 47501
İnzibati mərkəzi - Yardımlı

Qəsəbələr / Kəndlər

Unəç, əsədabad, Daşkənd, çayüzü, Dağüzü, Nisəkələ, Qaraqaya, Urağaran, Avun, şiləvənkə, Mamulğan, Þkü, Gavran, şəfəq Cerimbel, Yeni Abidinli, Gilar, Xanbulaq, Perimbel, Avaş, Deman, Peş-təsər, Arvana, Fmdıqlı, Kürəkçi, Gərsəva, Alar, şıxhüseynli, Hamarkənd, Bürzüm-bül, Anzov, Abasabad, Solqard, Zenqaran, Bozayran, Osnağaran, Dəryavar, Vəlixanlı, Qabaqdibi, Kþryədi, Mişkireyin, Sınq, Alçabulaq, Odrağaran, Aras, Mirimli, Tahirli, Məlikli, şələ, Horavar, əfçədulan, Keçələkəran, Vərov, Zəngələ, əngþvül, Vərgədüz, Bilnə, Yolocaq, Horonu, Separadi, Teşkan, Telavar, şovut, Porsava, Honuba-şıxlar, Zeynələzir, Honuba, Gügavar, Tilə, ərsilə, Jiy, Ləzran, Eçara, şıxlar, Gþlyeri, Təzəkənd, Bərcan, Ləzir, Astanlı, Zevin, çanaxbulaq, Gendərə, Musa, Ostair, Dəlləkli

Yardimli
      Təbii ki, XXI əsrin astanasında soyuducu olmayan ev tapmaq çətindir. Bəs təbii soyuducusu olan şəhər, qəsəbə necə?!. Bu mənada Yardımlı rayonunun Ostair kəndinin bəxti gətirib. Yaşı bilinməyən və el arasında sadəcə olaraq "təbii soyuducu" adlandırılan abidə məhz onun payına düşüb. Mübaliğəsiz demək olar ki, texnikanın son diqtəsi ilə hazırlanan ən müasir soyuducu belə "təbii soyuducu"yla müqayisə oluna bilməz.
      Memarlıq abidələri ilə zəngin olan Yardımlıda dəvələrin daş karvanına, qoç heykəllərinə, üç kişinin əl-ələ verib quca bilmədiyi çinarlara da rast gəlmək mümkündür

      Coğrafi mövqeyi
      Şimal-qərbdən və cənub-qərbdən İran İslam Respublikası, cənubdan Lerik, şərqdən Masallı və şimal-qərbdən Cəlilabad rayonu ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisində 87 yaşayış məntəqəsi yerləşir.

      İqtisadi xarakteristikası
      Rayon iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq təşkil edir. Əhali əsasən taxılçılıq, kartofçuluq, tütünçülük, tərəvəzçilik və qoyunçuluqla məşğul olur

+ نوشته شده در دوشنبه 30 بهمن1385ساعت 11:31 توسط f.archan |